Cel badań

Celem przeprowadzonych badań było zdiagnozowanie miejsca oraz roli, jaką pełnią zajęcia turystyczne i rekreacyjne w programowej działalności placówki opiekuńczo-wychowawczej dla młodzieży społecznie nieprzystosowanej, mającej problemy związane z używaniem alkoholu i narkotyków. Badania miały nie tylko umożliwić diagnozę stanu rzeczy w zakresie wykorzystania turystyki i rekreacji w realizowanym przez placówkę procesie resocjalizacji, ale także wskazać pewne preferencje i potrzeby wychowanków oraz bariery tej działalności. W celu realizacji zamierzeń posłużono się metodą sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem techniki ankiety. Skonstruowano dwa kwestionariusze ankiety -jeden z przeznaczeniem dla wychowanków, drugi dla kadry pedagogicznej. Zawarte w nich pytania szczegółowe miały umożliwić zebranie materiału, który pozwoliłby na uzyskanie odpowiedzi na następujące pytania: Czy w placówce organizowane są zajęcia turystyczne i rekreacyjne i jaki jest to rodzaj zajęć? Kto najczęściej organizuje zajęcia turystyczne i rekreacyjne? Czy wychowankowie chętnie biorą w nich udział? Co daje wychowankom – w ich odczuciu – udział w zajęciach tego typu? Jaki jest – według kadry pedagogicznej – wpływ organizowanych zajęć na realizowany w placówce proces resocjalizacji? Czy występują (jeśli tak – to jakie) bariery w zakresie organizacji i realizacji zajęć turystycznych i rekreacyjnych? Badania w Ośrodku Rehabilitacyjno-Readaptacyjnym dla Młodzieży Polskiego Towarzystwa Zapobiegania Narkomanii w Wólce Przybojewskiej są elemen- jtern cyklu badań realizowanych w Zakładzie Obsługi Ruchu Turystycznego Aka- I demii Wychowania Fizycznego w Warszawie na temat miejsca i roli turystyki j rekreacji w działalności placówek opiekuńczo-wychowawczych w Polsce.

Współżycie społeczne

Osoby społecznie niedostosowane to takie, które utraciły zdolność poprawnego współżycia społecznego w wyniku niekorzystnych zmian w ich osobowości powstałych na skutek zaburzeń psychicznych, moralnych i etycznych. Społeczne niedostosowanie ma dwa wyraźne aspekty: społeczny – kiedy stosunek jednostki społecznie niedostosowanej do norm społecznych jest zaburzony, zagraża porządkowi społecznemu; indywidualny – kiedy wewnętrzna, psychiczna sytuacja jednostki jest trudna także na skutek utrudnionych kontaktów ze środowiskiem (Pospi- szyl 1998). Nie zawsze jednak społeczne niedostosowanie wiąże się z konfliktem jednostki ze środowiskiem. Wychowankowie społecznie niedostosowani wywodzą się często ze środowiska przestępczego, zdemoralizowanego, w którym panują zwyczaje i normy inne niż w środowisku kulturowym. W takim środowisku wyrasta jednostka zdemoralizowana, afirmująca nielegalne, niemoralne, aspołeczne zasady postępowania, właściwe dla środowiska subkultury. W takim środowisku objawy społecznego niedostosowania są akceptowane, gdyż są zgodne z wartościami tam przyjętymi i uznanymi. Ze wspomnianych wcześniej względów turystyka i rekreacja mogą być wykorzystane właśnie w procesie resocjalizacji osób niedostosowanych społecznie poprzez stwarzanie sytuacji umożliwiających między innymi: działania zmuszające do wyeliminowania nabytych wzorców destrukcyjnego postępowania;
rozwijanie samodzielności i inicjatywy wychowanków oraz uwzględnianie i kreowanie ich potrzeb szukania oparcia w grupach, akceptowanych wzorcach kulturowych, które jednocześnie umożliwiłyby zaspokojenie ich potrzeb aktywności, przynależności i akceptacji (Pospiszyl 1998).

Dyscypliny naukowe

Zjawisko nieprzystosowania społecznego interesuje badaczy z wielu dyscyplin naukowych. Jest też różnie przez nich rozumiane – w inny sposób definiują je psychologowie, prawnicy, socjologowie, lekarze. W każdej z tych dziedzin nauki istnieje duża liczba definicji nieprzystosowania społecznego. Pojęcie to jest używane nie tylko w literaturze fachowej, ale również weszło do języka potocznego, posługują się nim rodzice, nauczyciele, dziennikarze. Termin ten został bardzo spopularyzowany, co przyczyniło się do zwiększenia jego ogólnikowości. Na nieprzystosowanie społeczne jednostki wkazują te jej zachowania, które są nieadekwatnymi, powtarzającymi się uporczywie reakcjami na wymogi i nakazy zawarte w przypisanych jej rolach społecznych. Wspomniana nieade- kwatność reagowania ujawnia się w łamaniu norm społecznych (prawnych, moralnych, obyczajowych) i lekceważeniu przez jednostkę powszechnie uznawanych oczekiwań społecznych. Wspomniane zachowania, jako sprzeczne z powszechnie uznawanymi standardami społecznymi, budzą zwykle dezaprobatę i podlegają sankcjom rozmaitych instrumentów kontroli społecznej. Jeden ze znawców problemu L. Pytka, autor Skali Nieprzystosowania Społecznego – znormalizowanego i wystandaryzowanego narzędzia do badania nieprzystosowania społecznego, za cząstkowe wskaźniki tego typu postaw uznała takie symptomy, jak:
notoryczne kłamstwa.

Turystyka i rekreacja w działalności Ośrodka Rehabilitacyjno-Readaptacyjnego

Współczesna cywilizacja odznacza się przyspieszonym rozwojem nauki i techniki oraz dążeniem do integracji kulturowej. Jednymi z charakterystycznych jej składowych są turystyka i rekreacja, stające się coraz bardziej nieodłącznym elementem stylu życia współczesnego człowieka (Rut 1998). Uczestnictwo w turystyce i rekreacji oraz jego pozytywne następstwa może być inspiracją do doskonalenia rzeczywistości i samego siebie, efektów swojej pracy, stosunków międzyludzkich, a patrząc szerzej – także systemów społecznych i ekonomicznych oraz – jak od wielu lat podkreśla K. Przecławski – cywilizacji i kultur (Przecławski 1973).
Szczególnie turystyka, w węższym rozumieniu pojęcia traktowana jako forma rekreacji, może być nośnikiem pozytywnych wartości i korzystnych przesłanek wpływających na funkcjonowanie człowieka. Do tych niewątpliwie najważniejszych można zaliczyć:
niezaprzeczalny fakt, że turystyka jest atrakcyjnym środkiem i bezpośrednią metodą poznawania rzeczywistości, możliwą do realizacji i wykorzystania w ciągu całego życia człowieka; kształtowanie poprzez udział w różnych formach aktywności turystycznej określonych społecznie pożądanych postaw wobec otaczającej nas rzeczywistości; wpływ na rozwój, kształtowanie i zmianę uczuć oraz systemu uznawanych wartości; udział w turystyce i rekreacji stwarza możliwość wielokierunkowego i zróżnicowanego działania twórczego, będąc szansą na samorealizację i samodoskonalenie się jednostki; jednocześnie rekreacja, a szczególnie rekreacja ruchowa oraz turystyka jako jej element (rozumiana jako forma aktywności nie tylko fizycznej), stają się czynnikiem stymulującym i utrzymującym zdrowie oraz kondycję psychofizyczną. Warto wskazać także na ich profilaktyczny charakter w zakresie zdrowia.

Triathlony po obrzeżach Warszawy

Sporty wodne – przejazd koleją (z rowerami) do Otwocka; Otwock – Rezerwat Świder, przejazd na rowerach ok. 5 km, zabawy w wodzie (bezpieczne miejsce w rezerwacie); marsz-bieg -2×3 km wzdłuż rzeki Świder; rowery – Świdry Wielkie – Skrzypki – most Siekierkowski (Praga), powrót drogami polnymi i ścieżkami po prawej stronie Wisły około 16-22 km; walory poznawcze – Otwock – Rezerwat Świder – łachy nadwiślańskie most Siekierkowski. 3b. Południowy Triathlon Warszawski rowery – Centrum – Rezerwat króla Jana III Sobieskiego w Mazowieckim Parku Krajobrazowym – Sulejówek Piłsudskiego – Trakt Lubelski – Wiązowna – Otwock; sporty wodne – kajaki z biegiem Świdra lub przejazd rowerem do Jeziora Łach i pływanie; marsz-bieg – powrót do Warszawy prawą stroną Wisły wśród łachów naprzemiennie marszobieg z rowerem i jazda do mostu Siekierkowskie- go – około 13 km lub do centrum (plac Zamkowy) około 25 km;
walory poznawcze – Praga Południe, Mazowiecki Park Krajobrazowy, łachy wiślane, most Siekierkowski. 4a. Rodzinny Triathlon Chopinowski rowery – przejazd koleją z rowerami Warszawa – Sochaczew, Sochaczew – Żelazowa Wola około 10 km x 2;
sporty wodne i marszobieg – w trakcie powrotu z Żelazowej Woli nad Utratą, marszobieg wzdłuż Utraty 2×2 km i moczenie nóg w wodzie,
dalej do Sochaczewa rowery i powrót pociągiem; walory poznawcze – Mazowsze – Utrata – Żelazowa Wola, Muzeum Chopina.

Sprawność i wydolność

Wszystkie rodzaje wysiłku wszechstronnie wpływają na rozwój, sprawność i wydolność organizmu. Można je dozować według własnego zaawansowania kondycyjnego i według innych kryteriów, którymi mogą być np. wiek, płeć, skład uczestników (rodzina, grupa towarzyska itp.), uwarunkowania terenowe, klimatyczne, sprzętowe, zainteresowania uczestników i ich indywidualne potrzeby, czas – jeden dzień, dwa lub trzy dni itp. Istotą triathlonu są trzy rodzaje wysiłku fizycznego. Może więc być realizowany w ciągu jednego dnia lub części tego dnia, może też być realizowany w ciągu dwóch lub trzech dni, np. w piątkowe popołudnie pływanie w otwartej wodzie, na pływalni otwartej lub zamkniętej. Sobota – marsz lub marszobieg na obszernym skwerze lub w parku albo marszobieg w terenie nieco odległym od miasta po wcześniejszym spacerze rowerowym. Niedziela – rajd rowerowy po zaplanowanej trasie ze zwiedzaniem i doświadczaniem innych aspektów turystyki. Może być także codzienny wyjazd rowerowy z domu w ciągu dwóch lub trzech dni, przy czym jednego dnia krótka jazda z marszobiegiem w środku, drugiego dnia dłuższa jazda z pływaniem lub wiosłowaniem w środku dnia itd. Innym rozwiązaniem jest posiadanie własnego sprzętu: samochodu, roweru i np. składanego kajaka lub łódki wiosłowej. Propozycja ta jednak wychodzi poza założenia rekreacji i turystyki w środowisku zurbanizowanym.

Realizowana turystyka

Rozważając zagadnienie turystyki i rekreacji w środowisku zurbanizowanym, przywodzimy na myśl potrzeby ludzi miasta, które ze względów społeczno-zdrowotnych są ważne i które w ramach turystyki i rekreacji mogą być realizowane. Spośród wielu tych potrzeb dla autora – nauczyciela wychowania fizycznego – w kontekście pasywnego stylu życia ludzi miasta najważniejsze są potrzeby rozwojowo-zdrowotne, lub dosadniej: specjalne potrzeby rozwojowo- zdrowotne współczesnych mieszkańców miast. Wymieńmy kilka z nich: potrzeba różnorodnej, w miarę wszechstronnej i systematycznej aktywności fizycznej, potrzeba częstego kontaktu z naturą,
potrzeba odbioru wielorakich bodźców klimatycznych we wszystkich porach roku, potrzeba hartowania i adaptacji do trudności natury fizycznej i psychicznej, potrzeba łagodzenia stresów, regulacji procesów psychicznych, a nawet odnowy biologicznej,
potrzeba wspomagania mechanizmów obronnych organizmu, potrzeba redukcji energii jako wyniku w nadmiarze spożytych posiłków (Pańczyk 1996). Oczywiście nie jest to zamknięta lista potrzeb rozwojowo-zdrowotnych, raczej wybór z najczęściej nieuświadomionych potrzeb, których realizacja wiąże się z aktywnością fizyczną w kontakcie z naturalnym środowiskiem. Realizacja tych potrzeb wydaje się możliwa w ramach naszej propozycji tzw. weekendowych triathlonów rekreacyjno-turystycznych. Propozycja łączy założenia turystyki i rekreacji w jedno przedsięwzięcie pod nazwą triathlon. Triathlon jako dyscyplina sportowa obejmuje trzy rodzaje intensywnego wysiłku. Są to następujące po sobie konkurencje: pływanie, jazda na rowerze i bieg. Triathlon sportowy zakłada pokonanie długich dystansów w poszczególnych rodzajach wysiłku. Nasza propozycja sugeruje dowolne wykorzystanie pomysłu. W ciągu 2-3 dni weekendu można dowolnie zorganizować sobie pływanie, wiosłowanie lub inne sporty wodne; marsz, marszobieg, bieg lub marsz – bieg terenowy oraz jazdę na rowerze.

Natura i kultura

W kulturze fizycznej, a nade wszystko w rekreacji i turystyce, upatrywano, szczególnie pod koniec XX wieku, nadziei na możliwość łagodzenia antynomii natury i kultury. Rozwój obydwu tych obszarów kultury fizycznej nie zawsze to łagodzenie potwierdza. Teoria rekreacji obrasta w opracowania opisujące różnorodne bariery przed spontaniczną aktywnością fizyczną, stwierdzające jej nikłą recepcję do stylu życia współczesnego człowieka. Wydaje się, że coraz bliżej jesteśmy smutnej konstatacji, iż suma barier przed rekreacją w życiu człowieka nie zmienia się, zmienia się jedynie ich struktura. Nie tracąc nadziei na przyszłość, winniśmy jednak zgodzić się z tym, że postęp w upowszechnianiu rekreacji nie idzie w parze z postępem w rodzeniu się rzeczywistych potrzeb aktywności fizycznej pasywnego społeczeństwa cywilizacji konsumpcyjnej. Nieco inne zjawisko obserwujemy we współczesnej turystyce. Wydaje się, że powoli, ale systematycznie podlega ona „uplastycznieniu” w stronę wzorów konsumeryzmu. Z pierwotnych dwóch funkcji: poznawczej i aktywności fizycznej, rozwijająca się turystyka ewoluuje coraz bardziej w kierunku realizacji wielu innych funkcji – ale z wyraźnym ograniczeniem funkcji aktywizowania fizycznego swoich uczestników. Pojęcie turystyka aktywna w odróżnieniu od innych jej odmian też o tym świadczy. Nie wydaje się możliwe sztuczne kierowanie rozwojem turystyki, kierują nim potrzeby konsumentów, trendy – wzory obce i rodzime, w tym najpotężniejszy – konsumpcyjny styl życia.

Triathlony rekreacyjno-turystyczne na obrzeżach Warszawy

W życiu współczesnego człowieka, w jego odbiorze bodźców rozwojowych i zdrowotnych ciągle ścierają się antynomie natury i kultury (Krawczyk 1969; Lipiec 1995). Pogłębia się tendencja izolacji człowieka od jego korzeni, czyli od natury, i następuje niemal wyłączne wykorzystywanie bodźców płynących z kultury. Jeszcze przed wojną Osmolski przestrzegał, że dysproporcja bodźców na korzyść kultury z wyraźnym ograniczeniem doznań płynących z natury grozi późniejszymi perturbacjami w rozwoju i zdrowiu zarówno fizycznym, jak i psychicznym. Przed kilkudziesięciu laty przypominał B. Suchodolski (za: Dąbrowski 1979), że współcześnie nie wolno nam nic uronić ze zdobyczy cywilizacji i techniki, ale nie wolno też utracić związków z naturą. J. Lipiec (1995) przewiduje w obecnych czasach konieczność nowego stylu życia, na który złoży się synteza kultury fizycznej i ekologicznej w kierunku „kultury naturalnej i przyszłej kultury życia”. Postulowana konieczność nowego stylu życia wynika z „syndromu fizycznej pasywności współczesnego człowieka” (Ruskin 1994). Ponowoczesność z masową recepcją wzorów cywilizacji konsumpcyjnej kreuje zachowania pasywne. Aktywność fizyczna zupełnie przestała być elementem stylu życia współczesnego człowieka. Zjawisko to przed kilku laty J. M. Bocheński nazwał effeminacją (zniewieściałością). Effeminacja charakteryzowała zachowania społeczeństwa rzymskiego u schyłku cesarstwa. Zniewieściałość – powszechne obniżenie sprawności i wydolności fizycznej, zahartowania – i niechęć do jakiejkolwiek aktywności fizycznej charakteryzuje nasze współczesne społeczeństwo, w tym szczególnie młode pokolenia. Zniewieściałość najmłodszych doprowadza nawet do dekompozycji potrzeb. Opisywana w podręcznikach psychologii potrzeba ruchu u wielu współczesnych dzieci nie jest już taka oczywista.

Potrawy kraju samurajów

Uczestnicy wyjazdów do Japonii, których głównym celem są studia sztuk walki, uznają za punkt honoru umiejętność posługiwania się pałeczkami i potrzebę spróbowania wszystkich potraw kraju samurajów, z najbardziej dziwnie wyglądającymi i pachnącymi włącznie. Temat „kulinarny” obecny jest w niektórych relacjach wręcz jako jeden z wiodących – opisy dotyczą „prawdziwego japońskiego jedzenia”, wyjścia na sushi, bogato zastawionego stołu, kolacji w małym gronie lub pożegnalnej sayonara party ze stażu International Martial Arts Federation (IMAF) (zob. Buchhold 2002). Oprócz przedstawionych zainteresowań autora kuchnią japońską i relacji z innych doznań kulinarnych można przytoczyć kolejne przykłady oceny walorów kulinarnych przez turystów. Oto one: „Kuchnia włoska jest może mniej wyrafinowana od francuskiej, ale umożliwia niespieszne delektowanie się posiłkiem. Na ten specyficzny rytuał należy rezerwować minimum około godziny, bo tyle czasu mija od zamówienia i podania np. wina (coś jak apéritif) do zaserwowania deseru. Pierwszym daniem jest pasta – najczęściej kluski, od długich spaghetti po świderki, rurki, muszelki itp., w jakimś sosie (przepraszam, raz była zupa). Drugie jest bardziej urozmaicone. Oczywiście polski uczony nie może zbytnio »zaszaleć« na tego typu zagranicznej delegacji, dysponując środkami jedynie na podstawowe koszty pobytu. Nie zwiedzałem więc różnych restauracji, ufając w pełni stołówce hotelowej” (Cynarski 2004 b).