Cechy osobowe

Na aktywność rekreacyjną użytkowników terenów wypoczynkowych mają wpływ takie ich cechy osobowe, jak: płeć, wiek i miejsce zamieszkania, a także wykształcenie, wykonywany zawód itp. Rozpoznanie struktury społecznej wypoczywających, jak również określenie relacji pomiędzy ww. cechami osobowymi użytkowników a ich potrzebami i preferencjami w zakresie wyboru form i miejsc rekreacji, czasu i częstotliwości wypoczynku umożliwia właściwe przystosowanie i udostępnienie obszarów dla celów rekreacji. Eksploatacja i sposób użytkowania terenów wypoczynkowych, w tym także lasów komunalnych, zależy, jak już wspomniano, m.in. od dostępności terenu, która poza regulacjami prawnymi wynika również z funkcjonowania systemu komunikacji zewnętrznej i wewnętrznej. Dostępność komunikacyjną zewnętrzną rozumieć należy jako sieć transportu zbiorowego, która poprzez różnorodność środków lokomocji, liczbę i odległość przystanków komunikacyjnych (tramwajowych i autobusowych) od kompleksu leśnego warunkuje wielkość ruchu rekreacyjnego oraz wyznacza główne wejścia i kierunki przemieszczania się wypoczywających na terenie lasu. Z kolei dostępność wewnętrzna to sieć dróg i ścieżek w obrębie obszaru wypoczynkowego, która poprzez odpowiednie przystosowanie rekreacyjne umożliwia realizację preferowanych form wypoczynku oraz pozwala ukierunkować ruch rekreacyjny wewnątrz obiektu.

Struktura terenów

Lasy komunalne, czy też parki leśne są obecne w strukturze terenów zieleni zarówno małych miast, jak i aglomeracji. Chociaż zdaniem Niemirskiego (1973) w miastach o liczbie ludności poniżej 15 000 mieszkańców nie przewiduje się w zasadzie tego typu terenów. Z punktu widzenia planowania przestrzennego realne zapotrzebowanie na parki leśne w mieście powinno się opierać na wskaźniku 20 użytkowników na 1 ha parku leśnego. W Polsce lasy komunalne posiada około dwustu miast, przy czym istnieje znaczne zróżnicowanie ich powierzchni, która waha się od 1,11 ha (Biskupiec, woj. olsztyńskie) do 2692,77 ha (Warszawa) (Ważyński 1997). W większości polskich miast powierzchnia lasów komunalnych nie przekracza 100 ha. Tylko 23 miasta, a w tym m.in.: Piła, Bielsko-Biała, Wrocław, Olsztyn, Poznań, posiadają ponad 300 ha lasów komunalnych (Ważyński za: Kasprzak 1997). Lasy komunalne na terenie miast rzadko stanowiąjeden zwarty kompleks. Najczęściej występują one w formie kilku, kilkunastu luźno rozmieszczonych, niepowiązanych ze sobą fragmentów. Dla przykładu na terenie Warszawy wyróżnić można aż piętnaście kompleksów leśnych. Funkcjonowanie obiektów wypoczynkowych, w tym również lasów komunalnych, zależy głównie od użytkowników, jak również od dostępności i wyposażenia tych obiektów.

Typy ziemi

W polskiej literaturze dotyczącej klasyfikacji terenów zieleni zauważalne jest wyraźne zróżnicowanie w sposobie definiowania, jak również identyfikacji i klasyfikowania poszczególnych typów terenów zieleni, w tym także lasów komunalnych. Dla przykładu Matyjaszkiewicz i Putkowski (1977) proponują podział terenów zieleni na pięć kategorii. Lasy wypoczynkowe (w tym lasy miejskie) obok rezerwatów przyrody, parków narodowych, terenów nadwodnych i ośrodków wypoczynkowych stanowią, według tej klasyfikacji, ostatnią- piątą kategorię terenów zieleni wyodrębnioną ze względu na ekstensywny charakter zagospodarowania. Z kolei Pomorski i Siwiec (1998) zaliczają lasy komunalne (parki leśne) podobnie jak bazy i ośrodki wypoczynkowe lądowe, przy- leśne i przywodne do terenów zieleni wypoczynkowo-wycieczkowych i turystycznych. Zdaniem autorów lasy komunalne stanowią uzupełnienie systemu zieleni miejskiej. Dzielą się one na spacerowo-wypoczynkowe oraz turystyczne i bardzo często utożsamiane są z parkami leśnymi. Podobny pogląd prezentowany jest w klasyfikacji Niemirskiego i innych (1994). Klasyfikacja ta opiera się na podziale poszczególnych terenów zieleni na rodzaje, podrodzaje, gatunki i odmiany. Park leśny jest jednym z gatunków (podrodzajów) parku wypoczynkowego. który z kolei mieści się w obrębie rodzaju – park. Tereny te zaliczane są do tzw. podstawowych terenów zieleni. Według Piątkowskiej (1983) park leśny jest docelową, ostateczną formą przebudowy lasu na park, uwarunkowanej zachowaniem siedliska, przeważającej ilości drzewostanu i utrzymaniem leśnego charakteru przy jednocześnie wprowadzonej intensyfikacji użytkowania.

System rekreacyjny miasta

System rekreacyjny każdego miasta składa się z kilku elementów, a mianowicie: obudowanej przestrzeni wypoczynkowej (restauracje, puby, kawiarnie, hale sportowe itp.), ulic i placów o charakterze reprezentacyjnym (np. ul. Nowy Świat w Warszawie) oraz terenów otwartych. Proporcje między wielkością obudowanej a otwartej przestrzeni wypoczynkowej są każdorazowo zmienne i zależą od wielu czynników, wśród których za najbardziej istotne uznać należy liczbę mieszkańców oraz powierzchnię miasta, jego rozwój gospodarczy i funkcje, jakie pełni miasto w regionie. Szczególną rolę w systemie rekreacyjnym miasta odgrywają tereny otwarte. W skład tych terenów wchodzą zarówno obszary produkcyjne (np. pola uprawne, sady, lasy gospodarcze), nieużytki, jak również tereny zieleni, będące zgodnie z definicją zawartą w Ustawie o ochronie i kształtowaniu środowiska zespołami roślinności spełniającej funkcje wypoczynkowe, zdrowotne oraz estetyczne. Do tych terenów zaliczane są (zgodnie z ww. ustawą) parki, zieleńce, zieleń na placach i ulicach, zieleń izolująca oraz pracownicze ogrody działkowe.

Lasy miejskie

Pierwsze próby zagospodarowania lasów dla celów rekreacji miały miejsce właśnie w lasach miejskich (komunalnych). Zagospodarowanie rekreacyjne tych terenów bazowało na opracowanej w 1957 roku drugiej części instrukcji urządzeniowej dla lasów komunalnych. Według Ważyńskiego (1997) zawarte w instrukcji wytyczne, mimo że formalnie obowiązujące, są zupełnie przestarzałe. Wskazówki dotyczące rekreacyjnego zagospodarowania lasu zawarte są także m.in. w znowelizowanej „Instrukcji urządzania lasu”. Jednak są one zbyt ogólne i w małym stopniu odnoszą się do lasów występujących w obrębie miasta. Przystosowanie i udostępnienie w tym charakterze lasów komunalnych jest zagadnieniem złożonym, o dużym stopniu trudności. Wiąże się to przede wszystkim z faktem, iż lasy te charakteryzują się z jednej strony znacznym rozdrobnieniem i zróżnicowaniem powierzchni, z drugiej zaś wzmożoną presją ruchu wypoczynkowego, która nieustannie zagraża ich funkcjonowaniu. Rekreacyjne udostępnienie obszarów leśnych położonych w granicach miast, przy jednoczesnym zachowaniu ich trwałości, możliwe jest tylko wówczas, gdy lasy te zostaną włączone w ogólnomiejski proces planowania przestrzennego. Lasy komunalne odgrywają istotną rolę w tym procesie, stanowiąc ważny element nie tylko systemu przyrodniczego, ale również systemu rekreacyjnego miasta. Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie roli i znaczenia lasów komunalnych w systemie rekreacyjnym Warszawy.

Lasy komunalne w systemie rekreacyjnym Warszawy

Postępujący proces urbanizacji i uprzemysłowienia stanowi zagrożenie dla zdrowia ludzi żyjących w warunkach wielkomiejskich. Pośpiech, stres, hałas prowadzą do zmęczenia fizycznego, psychicznego, a w konsekwencji do rozwoju chorób cywilizacyjnych. Usuwaniu zmęczenia, zachowaniu bądź odnowie sił psychicznych i fizycznych organizmu sprzyja wypoczynek, którego naturalną formą jest obcowanie z przyrodą. Zdaniem Ważyńskiego (1997) potrzeby wypoczynkowe ludności miejskiej realizują się najkorzystniej w środowisku leśnym. Lasy stanowią bowiem szczególnie atrakcyjne tereny dla rekreacji, są celem wyjazdów turystycznych lub uzupełniają atrakcyjność innych obszarów, takich jak tereny górzyste czy akweny (Radziejowski 1997). Szczególnego znaczenia w tym kontekście nabierają lasy położone w granicach administracyjnych miasta lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Nie tylko umożliwiają one mieszkańcom miasta codzienny kontakt z naturalnie występującą fauną i florą, ale stanowią często ostatni, stosunkowo mało przekształcony, a nade wszystko nieobudowany fragment miasta. Od lat presja ruchu turystycznego w lasach widoczna jest zwłaszcza w obrębie dużych ośrodków przemysłowych i aglomeracji miejskich.

Korzystanie z działań

Koncepcja programowa zagospodarowania rekreacyjnego powinna być kierowana do grona animatorów rekreacji, planistów, projektantów i zarządzających terenami rekreacyjnymi w miastach i gminach, którzy nie tylko decydują o podejmowanych działaniach, ale również z nich korzystają. Należy nadmienić, iż niezwykle istotne jest zagospodarowanie terenów osiedlowych dla potrzeb aktywnego wypoczynku, gdyż najbliższe otoczenie ma duży wpływ na postawy społeczności lokalnej wobec aktywności fizycznej. Najczęściej są to tylko tereny do wypoczynku dla dzieci i młodzieży, a zdecydowanie brak terenów i urządzeń rekreacyjnych przeznaczonych dla osób dorosłych (Fąk 1998). Tereny te powinny być przystosowane dla każdej grupy wiekowej i tworzyć jedną funkcjonalną całość. Co prawda, coraz częściej pojawiają się usługi rekreacyjne odpłatne, proponowane przez sektor prywatny, ale są one w większości zlokalizowane w obiektach „pod dachem” i nie są dostępne dla ogółu społeczności lokalnej. Lokalizacja urządzeń rekreacyjnych dla każdej grupy wiekowej będzie zdecydowanie pozytywnie wpływać na podstawowe, niżej wymienione zadania: będzie bodźcem do integracyjnych działań mieszkańców danej społeczności, będzie zapobiegać patologiom istniejącym i rodzącym się na podwórkach osiedlowych, będzie wzmacniać i utrwalać więzi rodzinne oraz koleżeńskie, będzie wpływać na tworzenie się bardziej bezpiecznych osiedli, będzie szansą dla samorealizacji każdego członka danej zbiorowości osiedlowej, spowoduje sensowny i lepszy jakościowo styl życia.

Wnioski i uwagi do dalszych poczynań związanych z realizacją proponowanej koncepcji

Proponowaną koncepcję należy poddać pod dyskusję i ocenie rady osiedla i jego mieszkańców. Należy poddać ją również ocenie grupy ekspertów z zakresu m.in. socjologii, psychologii, pedagogiki, architektury krajobrazu, rekreacji i ekologii. Należy dokonać analizy SWOT, czyli wyodrębnić mocne i słabe strony koncepcji oraz jej możliwości i zagrożenia. Po tak wnikliwej analizie można podejmować decyzje dotyczące dalszych działań realizacyjnych. Zaproponowana droga do opracowania koncepcji programowo-funkcjonalno- przestrzennej zagospodarowania rekreacyjnego zapewne nie wyczerpuje problemów związanych z praktycznym działaniem na tym polu. Jest natomiast próbą porządkowania tej tak ważnej sfery funkcjonowania człowieka na obszarach wypoczynkowych. Wskazane w opracowaniu ogólne wytyczne będą w przyszłości wymagały dalszych szczegółowych rozważań w oparciu o założenia teoretyczne, jak i w dużej mierze doświadczenia z praktycznych działań. Wydaje się również, że podana tu droga działań może mieć znakomite zastosowanie przy zagospodarowaniu placów zabaw i gier, tak ważnych we współczesnym procesie edukacji pokolenia cywilizacji wiedzy (Fąk 2004

Działania

Opracowując koncepcję zagospodarowania rekreacyjnego, należy przyjąć pewne zasady postępowania, które mają istotne znaczenie dla działań organizacyjnych i merytorycznych w tym zakresie. Prezentowane w tym opracowaniu ogólne zasady mogą mieć zastosowanie zarówno do opracowań całościowych terenu, jak i poszczególnych jego części składowych. Jednak w praktyce najczęściej brakuje takich koncepcji, a nawet jakichkolwiek konsultacji ze specjalistami z zakresu rekreacji i turystyki, ekologii, architektury krajobrazu czy innych.
Zarówno w literaturze krajowej, jak i zagranicznej niewiele miejsca poświęca się kompleksowym metodom programowania zagospodarowania rekreacyjnego. Autorzy zajmujący się tą problematyką, między innymi: Rutkowski (1978), Stalski (1973), Stojanowić (1979), Gearing, Var (1977), Błażejczyk (1980), Łabaj (1996), proponują rozwiązania nie do końca kompleksowe. Z krótkiego przeglądu literatury wynika, że najbardziej cennymi propozycjami kompleksowego zagospodarowania rekreacyjnego są opracowania Rutkowskiego (1978) – tabela 1, Stalskiego (1973) – tabela 2 i Łabaja (1996) – tabela 3, schematycznie ukazane na s. 405.

Koncepcja programowo-funkcjonalno-przestrzenna zagospodarowania rekreacyjnego

Większość terenów, na których podejmuje się nowe inwestycje w zakresie zagospodarowania rekreacyjnego, jest urządzana bez diagnozy potrzeb i oczekiwań rekreacyjnych społeczności lokalnej, jak również bez szczegółowych koncepcji zagospodarowania (Fąk, Opoka i in. 1999). Dlatego też w większości przypadków nasze osiedla mieszkaniowe, jak również obszary i tereny wypoczynkowe pozostawiają wiele do życzenia i nie mogą pełnić właściwie przydzielonych im funkcji. Bardzo często dziwimy się, że tereny te „świecą pustkami”, a jeżeli już są wypoczywający, to są to najczęściej osoby spacerujące lub jeżdżące na rowerach. Powodem tak małej różnorodności form wypoczynku może być brak odpowiednio zagospodarowanego terenu, tzn. wyposażenia go w urządzenia i sprzęt konieczne do właściwego wypoczynku. W dalszym ciągu, zarówno w projektach, jak i w ich realizacji, stosuje się jeszcze często tradycyjną formułę zagospodarowania i tradycyjne rozwiązania technologiczne, co prawda, zauważalne są już zmiany na tym polu, ale dalej znaczna część terenów jest pozbawiona elementów nowoczesności w zakresie estetyki, bezpieczeństwa, funkcjonalności, ładu przestrzennego i właściwego programu zagospodarowania związanego z potrzebami i zainteresowaniami społeczności lokalnej.

error: Content is protected !!